75 godina Goethe-Instituta - glas Njemačke u svijetu

U mnogim zemljama, pa tako i na prostoru bivše Jugoslavije, Goethe-Institut bio je sinonim za kulturnu razmjenu i dijalog. Tamo su se čitali Goethe i Grass, slušali Bach i suvremeni bendovi, gledali filmovi, raspravljalo se o umjetnosti i politici.

Osnovan 1951. u Minhenu, već 1952. godine otvoren je prvi Goethe-Institut u inozemstvu, u Ateni. U sljedećih deset godina mreža se nevjerojatno brzo širila i do 1961. osnovana su još 53 instituta u različitim državama. Danas Goethe-Institut djeluje u čak stotinu zemalja svijeta i ima 154 instituta, uz brojne partnerske organizacije, kulturne centre i ispitne centre.

No, sedamdeset i pet godina kasnije, postavlja se pitanje: mijenja li se njegova uloga? U vrijeme kada Njemačka traži kvalificiranu radnu snagu iz inozemstva, kada se milijuni ljudi odlučuju učiti njemački zbog studija, posla ili preseljenja, Goethe-Institut dobiva i novu dimenziju. Uz promociju jezika i kulture, od njega se sve češće očekuje da pomogne budućim studentima, stručnjacima i radnicima da pronađu put prema Njemačkoj i uspješno se uključe u društvo.

Nastava nemačkog u Goethe-Institutu u Namibiji

Kako danas izgleda ravnoteža između kulturne misije i ekonomskih potreba jedne zemlje? Je li Goethe-Institut i dalje prije svega kulturni posrednik ili postaje važan akter njemačke politike privlačenja stručne radne snage? O tome razgovaram s Filipom Slavkovićem.

Filipe, jesi li i ti, poput tisuće ljudi svake godine širom svijeta, išao na tečajeve jezika ili polagao njemački na tom Institutu?

Nisam, Majo, ali naravno da poznajem mnoge, u raznim zemljama, koji jesu učili nemački preko Goethe-Instituta. Moje iskustvo je bilo pre 30 godina sa institucijom koja se zvala Inter Nationes i koja je 2000. postala deo Goethe-Instituta. Danas je i Goethe-institut u procesu reformi i restrukturiranja a za jedan od svojih zadataka proglasio je privlačenje kvalifikovane radne snage iz inostranstva.

ZadatakGoethe-Instituta službeno je onda privlačenje kvalificiranihstranih radnika u Njemačku?

To je barem rekla njegova nova šefica Gesche Joost. Ona je predsednica Goethe-Instituta od novembra 2024. i tada je u intervjuu za javni servis SWR, rekla doslovce ovo: "Mi u svet emitujemo sliku o Nemačkoj, da pokažemo zašto vredi biti prijatelj Nemačke i koliko je važno živeti u jednoj liberalnoj demokratiji kakva je naša; ali je s druge strane sasvim jasno da je reč i o tome da treba da privučemo stručnu radnu snagu što recimo u Indiji i činimo kroz 170.000 testova nemačkog jezika godišnje kao deo priprema onih ljude iz Indije koji žele da dođu kod nas".

Gesche Joost, predsednica Goethe-Instituta

Dakle, zadatak Goethe-Instituta je, izmedju ostalog, da osigura radnike za njemačko gospodarstvo?

Tako barem kaže njegova predsednica koja je krajem 2024. preuzela funkciju. Još u novembru 2022. Bundestag je od nemačkog ministarstva spoljnih poslova, kao osnovnog nadzornog organa Goethe-Instituta, bio zatražio da, kako je to bilo formulisano, kritičkim pogledom proveri kako Goethe-Institut ispunjava postavljene zadatke. Kao posledica te provere je 2023. tadašnja savezna vlada budžet Instituta skratila za deset odsto pa je ova institucija saopštila da će, zato što je bila ostala bez 24 od ukupno 239 miliona evra, morati da smanji broj radnih mesta u svojoj centrali u Minhenu i zatvori devet biroa u inostranstvu. Zatvorena su po tri Goethe-Instituta u Francuskoj i u Italiji, mada ne oni u glavnim gradovima; u SAD-u je zatvoren Goethe-Institut baš u Vašingtonu, u Japanu onaj u Osaki dok je jedan Institut bio zatvoren u Brazilu i to u gradu Kuritiba. Ove godine je budžet povećan pa je dostigao 229 miliona evra a u međuvremenu novi ministar spoljnih poslova, Johann Wadephul, pre mesec dana je posetio Brazil. U Goethe-Institutu u Sao Paolu, jednom od četiri koja u Brazilu i dalje postoje, šefu diplomatije su saopštili da skoro 10.000 polaznika kurseva svake godine polažu testove nemačkog jezika koje organizuje Goethe-Institut u Brazilu. Wadephul je i njih i polaznike gimnazija na nemačkom jeziku - a u Brazilu navodno ima i više od 10.000 učenika nemačkih gimnazija koji posle mature mogu dalje da se obrazuju direktno u Nemačkoj – pri tom ohrabrio da dođu da rade ovde. Suočen sa primedbama mladih ljudi da ima puno vesti o lošem odnosu Nemaca i Nemica prema strancima, ministar je ocenio da se previše priča o problemima a premalo o brojnim uspesima. I još jednom je naglasio da je Goethe-Institut bitan i za integraciju.

Goethe Institut Beirut

Dakle, nova važna uloga Goethe-Instituta je omogućiti radnicima iz inozemstva da uče njemački kako bi se zaposlili i lakše integrirali u Njemačku. Što bi na to rekao Johann Wolfgang von Goethe?

Možda "Dve duše, avaj, žive u mojim grudima", što je prevod za "Zwei Seelen wohnen, ah in meiner Brust" iz Geteovog najpoznatijeg dela "Faust". Goethe-Institut osnovan je pre 75 godina kao "Goethe – udruženje za obrazovanje nastavnika nemačkog iz inostranstva" s ciljem da pomogne vraćanju ugleda Nemačke kao nacije kulture i prosperiteta posle više od decenije vlasti nacional-socijalista i zločina počinjenih tokom Drugog svetskog rata. Prvo predstavništvo u inostranstvu osnovano je 1952. u Atini a deset godina kasnije već je bilo 54 Goethe-Instituta širom sveta dok ih je u samoj Nemačkoj bilo 17. Njihov fokus je tada već bio na održavanju kurseva nemačkog jezika, ne više na obuci samih predavača. Danas u 100 država sveta postoji 154 Goethe-Instituta u kojima radi ukupno oko 4.400 ljudi. Procenjuje se da oko milion ljudi godišnje širom planete polažu ispite nemačkog jezika u nekom od Goethe-Instituta ili organizacija koje sa ovim Institutom sarađuju.

Njemački je, prema istraživanjima onlajn-portala za učenje jezika, peti najpopularniji jezik globalno, a smatra se najpopularnijim stranim jezikom za učenje u Namibiji i u Sjevernoj Makedoniji.

Posle engleskog, nemački je drugi najčešće učen strani jezik u Srbiji i u Bosni i Hercegovini kao i na Kosovu i u Albaniji. To su inače najnoviji podaci iz internet-studije urađene za prošlu godinu. Prethodnih godina, nemački jezik je bio još popularniji u našem regionu odnosno na prvom mestu i u BiH i u Srbiji i na Kosovu i u Makedoniji ali i Hrvatskoj i u Sloveniji dok je na drugom mestu bio u Albaniji ili u Bugarskoj. Rasprostranjeno učenje nemačkog bilo je u direktnoj vezi s planovima ljudi da rade u Nemačkoj recimo na osnovu novih zakona o doseljavanju kvalifikovane radne snage.

Goethe-Institut se ipak u našoj regiji prije svega percipira kao adresa za kulturnu razmjenu.

Još od osnivanja je zadatak Instituta bio da bude izlog nemačkog kulturnog stvaralaštva i to od književnosti do muzike pa su u prvim godinama Goethe-Instituti širom sveta organizovali koncerte Baha i Betovena, potom književne večeri s Ginterom Grasom ili Hajnrihom Belom, pa izložbe slika i pozorišne predstave ali i koncerte savremene muzike. Još sedamdesetih godina prošlog veka je "politika kulture" proglašena jednom od stubova nemačke spoljne politike mada u ministarstvu inostranih dela tada naglašavaju da pod tim ne podrazumevaju samo širenje nemačke kulture već i učenje od drugih kultura kroz međusobnu razmenu. Danas šefica Goethe-Instituta Gesche Joost ističe da su brojne regionalne krize dovele do toga da Goethe-Institut u različitim zemljama podržava i lokalne aktiviste tzv. civilnog društva ali i da prenose u Nemačku kritiku koja stiže na račun njene politike.