Njemačka podijeljena na arogantni zapad i nezahvalni istok?. COSMO bosanski/hrvatski/srpski. 26.08.2026. 21 Min. 28 Sek.. Verfügbar bis 26.08.2027. COSMO. Von Nenad Kreizer.
Njemačka podijeljena na arogantni zapad i nezahvalni istok?
Stand:
Nenad Kreizer, Saša Bojić, Amir Kamber
I gotovo četiri desetljeća nakon pada Berlinskog zida u Njemačkoj se još uvijek vode rasprave oko podijeljenosti na istok i zapad. Klišeji o nezahvalnim istočnjacima i arogantnim zapadnjacima još uvijek dominiraju raspravama na ovu temu. Nenad Kreizer razgovara s Krunoslavom Stojakovićem iz Zaklade Rosa Luxemburg o podijeljenoj Njemačkoj i kako se to odražava na izborne rezultate te s reporterom Sašom Bojićem o specifičnostima najnovije diskusije na temu podijeljenosti zemlje.
Uoči važnih izbora u istočnonjemačkim saveznim pokrajinama i sve izglednijeg uspjeha Alternative za Njemačku, opet se zahuktala rasprava o podijeljenosti zemlje i gotovo 37 godina od pada Berlinskog zida. Nedavno obilježavanje 65. obljetnice izgradnje Berlinskog zida ponovno je rasplamsalo rasprave koje zapravo nikada nisu niti prestale nakon pada istog Zida 1989. Uvijek iznova se vode žučne diskusije oko toga što je krenulo krivim smjerom i tko je za to kriv.
Po mišljenju mnogih do potpunog ujedinjenja nikada nije ni došlo jer se područje koje je nekada pripadalo Istočnoj Njemačkoj i ostatak republike u mnogočemu razlikuju. To je također vidljivo i prilikom bilo kojih izbora na saveznoj razini, bilo da se radi o izborima za Europski parlament ili onim prošlogodišnjima za Bundestag.
Na tim kartama je podjela Njemačke više nego očita: na istoku pobjeđuje AfD, na zapadu tzv. etablirane stranke. No koliko uspjeh AfD-a i drugih stranaka nedemokratske tradicije ima veze s podjeljenošću na istok i zapad? Jesu li žitelji bivše Njemačke više skloni nedemokratskim strankama?
S kolegom Sašom Bojićem razgovaram o tome kako protječe najnoviji val rasprava o njemačkoj podjeli na istok i zapad.
Saša, kako si ti doživeo ujedinjenje Nemačke iz perspektive nekoga ko je došao sa Balkana da to prati još kada je sve počinjalo?
Skoro direktno nakon pada Zida i ponovnog ujedinjenja Nemačke, preselio sam se iz Jugoslavije u Nemačku. I tako sam mogao da pratim dalji razvoj iz Kelna, daleko na zapadu zapadne Nemačke i nisam mogao da pratim tranziciju istočne Nemačke na licu mesta. Ipak, i ovde je tada postojala ta atmosfera „novog života“, a šta je ona donela ljudima, to je već drugo pitanje na koje svako verovatno ima neki svoj lični odgovor. Činjenica je da je „ujedinjenje“ zapravo bio vrlo jednostran proces, nije došlo do nekakve prave fuzije u neki nov tip nemačke države, već je DDR postao BRD, odnosno, Zapadna Nemačka je „progutala“ istočnu sa jedinim konceptom – da je prilagodi sebi. To se smatralo normalnim, a Istočna Nemačka se smatrala zemljom na nižem stupnju razvoja koju je sada valjalo dovesti u red.
I kako je to „dovođenje u red“ izgledalo iz tvoje perspektive?
Sudar dva sistema je bio teži nego što su se mnogi nadali. Pre svega zato što je privreda DDR-a bila strukturno mnogo lošija nego što su to ljudi na Zapadu pretpostavljali. Problem nije bio samo u tome što su fabrike bile zastarele. Problem je bio čitav sistem proizvodnje. Dakle u najkraćem: države je određivala šta će se proizvoditi; cene nisu bile rezultat tržišta; preduzeća nisu morala da budu profitabilna na način na koji su to na Zapadu; konkurencija je bila minimalna; proizvodi su često bili nekonkurentni na svetskom tržištu.
Istočnonemačke marke
U julu 1990. je u bivšem DDR-u uvedena zapadnonemačka marka, po kursu 1:1. Za istočnog građanina je to bilo sjajno jer je imao valutu koja je stvarno konvertibilna i vredna i dobio je pristup ogromnom tržištu. Dužnici u Istočnoj Nemačkoj su mogli da imaju povlašćen kurs 2:1. Na primer, ako je istočnonemačka fabrika dugovala 20.000 istočnonemačkih maraka, to je sada značilo dug od 10.000 nemačkih maraka. I pored toga, fabrike su odjednom morale da počnu da plaćaju i energiju, i sirovine, i kredite, i same radnike - u nemačkim markama, što je za njih bila katastrofa. A istovremeno su morale da se takmiče sa zapadnonemačkim firmama koje su bile mnogo produktivnije. I građani su naravno sada radije kupovali polovnog Golfa nego novog Trabanta. Rezultat je bio ogroman pad proizvodnje u Istočnoj Nemačkoj, i to za oko 70%, dok su milioni radnih mesta nestali.
Organizacija procesa ekonomskog ujedinjenja bila je zapravo veoma kompleksna, a očito su neke stvari rešavane „u hodu“ da bi to ujedinjenje išlo što brže. Na primer, šta je sa procesom privatizacije?
Pa da, za to je bio zadužena Treuhandanstalt, Agencija za privatizaciju i upravljanje, koja je trebalo da bude ključni instrument čitave transformacije. I s tim se stvari opet nisu razvijale kao što je to bilo poželjno. Privatizacija državne imovine i na istoku zemlje je praktično značila da je 12.000 državnih preduzeća moralo biti privatizovano i sanirano, ili – zatvoreno. Uz još 30.000 prodavnica, hotela, restorana i drugih nekretnnina sa gotovo četiri miliona zaposlenih. Agencija je onda morala da odluči: da pokuša da modernizuje fabriku i to uz ogromne subvencije, da je zatvori ili da je proda. A „prodaja“ je često značila: zapadnonemačka kompanija kupi fabriku, zadrži ono što joj treba, a ostatak proizvodnje – ugasi. Tako da je u Istočnoj Nemačkoj ostao snažan osećaj da je praktično došlo do likvidacije njihovog ekonomskog života. Nezaposlenost koje gotovo nije bilo, skočila je na 17%.
Ali bilo je to i vreme velikog fiskalnog transfera sa Zapada na Istok, milijarde su ulagane u infrastrukturu u Istočnoj Nemačkoj, a još stotine milijardi su kasnije otišle tamo zahvaljujući onom „doprinosu solidarnosti“.
Tako je, no, odlična infrastruktura koja je uspostavljena nije značila i da će Istok imati proporcionalno jaku industriju. Manje fabrika je značilo manje poslova, mladi su počeli da masovno napuštaju Istok, lokalna ekonomija je nastavila da slabi.
Nije sve bilo crno, naravno. Mnogi gradovi na Istoku su potpuno obnovljeni, železnica i putevi su modernizovani, stanovi su renovirani, prosečan životni standard je bitno porastao. Ali i pored toga ti ljudi nisu ni izdaleka živeli kao Zapadna Nemačka iako su postali njeni građani. Slobodni izbori, nemačka marka, sloboda putovanja, zapadna roba, sve je bilo tu, ali mnogi su izgubili posao u svojoj fabrici, izgubili profesionalni status, morali da se prekvalifikuju. I tu se, sve vreme kod istočnih Nemaca učvršćivao osećaj da su ljudi dobili slobodu, ali da su pri tome – izgubili svoj prethodni život.
O mnogo stvari se odlučivalo jednostavno iznad njihovih glava i ogroman broj ljudi nije imao utisak da je uzeo svoju sudbinu u svoje ruke, što je bila glavna premisa tog napretka iz jednopartijske komunističke vladavine u kapitalizam, i tu je nastala jedna praznina koju je teško popuniti.
Kako ti to vidiš ako znamo da si takođe došao iz jednog, hajde recimo, manje efikasnog, ekonomskog sistema u ovaj zapadnonemački i to baš u vreme ujedinjenja?
Pa to nije loše poređenje: Ja sam pomalo sličan „Osiju“ koji je 1990. prešao u Zapadnu Nemačku. I onda sam shvatio šta mi sve u novom sistemu prija. I šta mi se ne dopada u odnosu novog sistema prema meni. Ali ne kao Jugoslovenu, ili Srbinu, već prema detetu socijalizma. Jer, suočio sam se sa sistemskom arogancijom koja je preslikana u svest mnogih Zapadnih Nemaca kao paternalizam.
I čini mi se zapravo da je taj odnos koji mnogi Zapadni Nemci imaju prema Istočnim Nemcima, kako je to jednom formulisao Matijas Brodkorb, bivši ministar finansija Meklenburga-Prednje Pomeranije, zapravo „odnos strogih roditelja prema detetu koje se teško vaspitava“. I meni se čini da bi ta njegova primedba po analogiji mogla da se generalno prenese na odnos Zapadnih Evropljana prema istočnim postkomunističkim i postsocijalističkim Evropljanima. To da „zapadnjaci“ imaju neku vrstu osećanja civilizacijske nadmoći, bez obzira na to koliko su oni koji su ponikli istočno od njih dobro prilagođeni. A ta nadmoć nije mogla da dovede do željenog napretka u istočnoj Nemačkoj, i to je situacija koja mnoge Istočne Nemce sigurno iritira po načelu: priključeni smo Zapadnoj Nemačkoj, ali smo i dalje društvo druge klase - da se izrazim sasvim brutalno.
O stranačkim stavovima kad je u pitanju podijeljenost zemlje razgovaramo s politologom Krunoslavom Stojakovićem iz zaklade Rosa Luxemburg.
Još jedan vrlo važan razlog zašto su istočni Nijemci zaista već 30-35 godina od ujedinjenja užasno frustrirani, to je način na koji se to ujedinjenje razvilo. Istočni Njemci nisu važili ništa. Na sve pozicije, da li je to u privredi ili u nauci, su na čelna mjesta postavljeni ljudi sa zapada. Ljudi s istoka i s istim kvalifikacijama nisu dobivali takva radna mjesta. I to se vidi i dan danas, kada pogledate tko sjedi na čelima njemačkih preduzeća na istoku Njemačke, tko na fakultetima drži katedre. To su mahom sve ljudi sa zapada.
To je taj jedan set razloga koji AfD čine atraktivnom. A BSW, dakle Savez Sahra Wagenknecht, to je jedna stranka koja je imala svoj trenutak kad se izdvojila iz Die Linke s pričom da Die Linke ne zastupa radnike, nego samo neke obrazovane akademce u velikim gradovima. Sa time su se mnogi ljudi na istoku mogli da poistovjete, dijelili su tu analizu.
A druga strana je bila ta neka rekao bih i emotivna bliskost prema Rusiji. Na Zapadu imate izraženu rusofobiju, a na istoku imate ipak historijski razvijenu bliskost prema Rusiji. I Sahra Wagenknecht je igrala na tu kartu, naročito u kombinaciji s pitanjem energenata. Sigurnost energetske situacije u Njemačkoj, tu zapravo igra i AfD na tu kartu da samo Rusija može Njemačkoj da osigura energetsku sigurnost. To su neki glavni razlozi zašto su AfD i BSW na istoku uspješniji nego na zapadu.
Kompletan razgovor poslušajte u okviru podcasta!
Pa koliko bi to o čemu si do sada pričao moglo da se izrazi nekakvim jezikom opipljivih brojki i statistika? Tako bi bilo lakše i da se shvati da li je i koliko opravdano govoriti o „društvu druge klase“ a da to nije samo subjektivno osećanje?
Tu bismo mogli da krenemo od možda njavažnijeg pokazatelja a to je visina plata. Otvorio sam podatke Saveznog zavoda za statistiku koji jasno govore o tome da su od 1991. naovamo plate Istočnih Nemaca bile i ostale u istom stepenu niže od plata Zapadnih Nemaca. Katkada je prosečna plata bila niža za 1000, katkada za 700 evra, ali to su dve linije koje se protežu gotovo paralelno. Poslednje poređenje iz 2024. pokazuje da je tada prosečna plata zaposlenih u Istočnoj Nemačkoj bila 837 evra manja nego u Zapadnoj Nemačkoj.
Idemo dalje: ukupna vrednost domaćinstva je na istoku zemlje za gotovo 100.000 evra manja. Takav odnos je manje ili više postojao od ujedinjenja, bez obzira na blago povećanje te vrednosti i za jedne i za druge. U 2018. godini je ona na Zapadu iznosila 182.000 evra a na istoku 88.000. Tu se misli na ukupnu imovinu jednog domaćinstva koja uključuje vrednost nekretnine, finansijsku imovinu i drugu značajniju privatnu imovinu, recimo, automobil. Drugim rečima, zapadni Nemci ne samo što zarađuju više nego i imaju više. I to mnogo više.
Iako je nezahvalno govoriti o profilu ili generalno tipičnom ponašanju birača u Istočnoj Nemačkoj, misliš li da situacija tako kako si je opisao sada neizostavno vodi u protest i okretanje strankama kao što su AfD ili BSW?
Kada je u pitanju takozvano glasanje iz protesta, jedno je sigurno: današnje razlike u primanjima i imovinskom stanju između Zapdne i Istočne Nemačke su gotovo iste kao što su bile pre 30 godina. Koliko god da se život nakon DDR-a poboljšao, te razlike ljudima smetaju. Na nastajanje te razlike i vođenje politike koja ljude zbog toga frustrira nisu ni na koji način uticale ni AfD ni BSW, već etablirane stranke. A ako se te etablirane stranke prema istočnim Nemcima još odnose i paternalistički, stalno smatrajući da bolje od njih zna kakva politika je za njih dobra, onda to nije u redu. I kada se otpor velikog broja istočnih Nemaca prema posledicama migracije proglasi za intelektualni defekt, a takve tendencije postoje u etabliranim strankama i medijima, onda se već – po mom mišljenju – stvara pravi zid podozrenja između jednih i drugih.
Samo zato što se - da se opet vratim na onu misao Matijasa Brodkorba – dete koje je bilo teško vaspitati razvilo u odraslog čoveka ali ne onakvog kakvim su roditelji hteli da ga stvore. Za mene lično je to legitimno: odrasli ljudi koji ne krše zakon imaju pravo da misle kako hoće. To što je komunizam DDR-a propao, ne znači da danas automatski moraju da prihvate sve pošasti kapitalizma. Isti problem sam imao i ja kada sam se u Nemačkoj pozicionirao kao protivnik sistema Slobodana Miloševića i kada su svi očekivali da ću da podržim sve akcije Zapada i posebno Nemačke na Balkanu, pa se zbunili kada to nisam činio. Sve je manje mesta za pravi „pogled preko ivice tanjira“ kako to kaže ona nemačka izreka. Sve manje pokušaja da se život vidi iz perspektive drugog.
