Njemačko turbulentno političko ljeto. COSMO bosanski/hrvatski/srpski. 04.08.2026. 21 Min. 45 Sek.. Verfügbar bis 04.08.2027. COSMO. Von Nenad Kreizer.
Njemačko turbulentno političko ljeto
Stand:
Nenad Kreizer, Filip Slavković, Boris Rabrenović
U pravilu se politički Berlin smiri tijekom ljetnih mjeseci. No ova godina je iznimka. Usred ljetne pauze kancelar Friedrich Merz je donio nekoliko važnih kadrovskih promjena, ne samo u političkom vrhu, što je izazvalo djelomičnu pobunu unutar vlastite demokršćanske stranke. Tu su još i napeti izbori za mjesec dana na kojima bi AfD mogao definitivno promijeniti politički krajobraz zemlje. Nenad Kreizer i reporter Filip Slavković razgovaraju o burnom političkom ljetu u Berlinu.
Za kancelara Friedricha Merza nikako da nastupe mirnija vremena: upravo kada je pomisilo da je predstavljanjem reformskog plana svoje vlade još prije ljetne pauze smirio duhove i dao dobar temelj svojoj stranci da se pripremi za važne pokrajinske izbore u devetom mjesecu. No umjesto da je došlo vrijeme za opuštanje, za kancelara su tek nastale prave turbulencije. Povod za cijelu krizu bio je slučaj Jensa Spahna, predsjednika zastupničkog kluba CDU/CSU u Bundestagu, i njegovog supruga, koji su dijete dobili preko surogat majke u SAD-u – iako je surogat majčinstvo u Njemačkoj zabranjeno.
Friedrich Merz i Jens Spahn
Pokrajinski ogranci CDU-a u Mecklenburg-Vorpommernu i Saskoj Anhalt, dakle upravo onim saveznim pokrajinama gdje se stranke demokršćansko-socijaldemokratske koalicije bore protiv potpunog uspjeha AfD-a i preuzimanja vlasti, su digli uzbunu protiv moćnog Spahna. Daniel Peters, predsjednik CDU-a za Mecklenburg-Vorpommern izjavio je da Spahn, s obzirom na svoju funkciju uzora unutar stranke koja se zalaže za "vjerodostojnost i jasnoću", više nije prihvatljiv na čelu zastupničkog kluba. Merz, koji je jedan od najjačih zagovornika zabrane surogatskog majčinstva više nije mogao sjediti mirno i prisilio je Spahna na ostavku.
Spahnov odlazak pokrenuo je domino-efekt u sklopu kojeg je promjenjeno nekoliko ministara i važnih političkih funkcija.
Ukratko:
- Dosadašnji šef Kancelarskog ureda Thorsten Frei postao je novi predsjednik frakcije CDU/CSU.
- Njegovu poziciju u Kancelarskom uredu preuzela je dotadašnja ministrica zdravstva Nina Warken, koju je na čelu CDU-a kao generalnog sekretara zamijenio Carsten Linnemann.
- Dotadašnji državni tajnik za digitalizaciju Philipp Amthor postao je državni ministar za odnose Saveza i pokrajina, a parlamentarni tajnik frakcije Steffen Bilger naslijedio je ministra prometa Patricka Schniedera.
Philipp Amthor, Nina Warken, Friedrich Merz i Carsten Linnemann
No upravo je ova smjena na čelu Ministarstva prometa unijela dodatni kaos: nekoliko dana su mediji izvještavali da Merz planira smjenu na čelu tog ministarstva, no njegov planirani nasljednik Fritz Güntzler kratkoročno je odustao, nakon čega je sam Schnieder 26. srpnja zatražio od kancelara vlastito razrješenje jer je htio "okončati nedostojno stanje".
Poseban politički i pravni problem predstavlja i vremenski raspored: iako je predsjednik Republike Steinmeier nove ministre imenovao 29. srpnja, njihovo polaganje zakletve odgođeno je sve do 9. rujna/septembra 2026. – odgodu su različiti ustavni pravnici ocijenili kao "jasno neusklađenu s ustavom" i kao "kršenje ustava". Cijela rekonstrukcija vlade, koju su mnogi doživjeli kao prenagljenu i kaotičnu, izazvala je kritiku Merza unutar samih stranaka demokršćanske unije.
Patrick Schnieder
Neovisno od tih formalnih propusta, u stranci polagano raste sumnja u Merzov stil vođenja. Analitičar t-online istaknuo je dublji strukturni problem: Merz je sebi izgradio reputaciju osobe koja vrlo nerado sluša kritiku, što otvara pitanje bi li se cijela afera mogla izbjeći da se prethodno konzultirao s ključnim tijelima vlastite stranke.
List Apollo News otišao je korak dalje, tvrdeći da se pokazuje obrazac po kojem su i Merz i Spahn postali strani vlastitoj stranci – dok je javnosti u Berlinu cijela tema surogat majčinstva bila gotovo nezanimljiva, birači izvan velikih liberalnih gradova, koji CDU-u zapravo i donose glasove, imali su posve drukčije, jasno izraženo mišljenje.
NZZ je u komentaru zaključio da je iz cijele afere Merz izašao kao gubitnik, s narušenim kredibilitetom kao političar, dok njegov konzervativizam djeluje "muzejski".
Fridrih Merc, CDU
Rekonstrukcija vlade, formalno izazvana Spahnovom aferom, prerasla je u širu raspravu o Merzovom stilu vođenja: kancelaru se predbacuje da reagira prenaglo i da rijetko prima savjete i kritike. No neki pak smatraju da je pod velikim vremenskim pritiskom popunjavanje toliko pozicija proteklo "relativno glatko" dok je za Merza sada ključno spriječiti daljnje zaoštravanje. A to je prijeko potrebno jer su se u jeku negodovanja oko traljave smjene na čelu ministarstva prometa pojavili i prvi glasovi o mogućnosti Merzovog smjenjivanja.
Kao prekretnica u ovom procesu uzimaju se pokrajinski izbori za mjesec dana. Ako u Saskoj-Anhaltu AfD postigne toliko uvjerljivu pobjedu da će biti u stanju vladati sam, mnogi će za to okriviti upravo kancelara i predsjednika CDU-a koji u presudnom trenutku kada pokrajinski ogranak demokršćana u Saskoj Anhaltu treba svaku pomoć, stranici nanosi dodatnu štetu.
Slično je i u Mecklenburg Vorpommernu ali i u liberalnom Berlinu CDU-u prijeti smjenjivanje s vlasti nakon pet godina. Pobjednik ovdje vjerojatno neće biti AfD nego stranka Ljevica, prema sadašnjim ispitivanjima ali je i u Berlinu AfD CDU-u za petama.
Prema nekim istraživanja AfD-u Berlinu čak i vodi ispred Ljevice i CDU-a. No iako se AfD nalazi u uzletu, i ova stranka u posljednje vrijeme prolazi kroz turbulancije. Detalje će nam objasniti Filip Slavković.
Filipe, šta se dešava sa AfD-om?
AfD je u usponu koji je počeo otprilike pre godinu dana, nakon što su se birači razočarali kancelarom Fridrihom Mercom i vladom koju su njegova Hrišćansko-demokratska i Hrišćansko-socijalna Unija, CDU i CSU, samo par meseci ranije formirale sa Socijaldemokratskom partijom, SPD. Onda su u martu 2026, godinu dana posle prethodnih izbora za Bundestag, u dve savezne zemlje održani izbori za Landtag u još dve lokalni izbori. I u Baden-Virtembergu i u Rajnskoj-Falačkoj stranka Alternativa za Nemačku postala je treća po snazi, sakupivši skoro 19 procenata glasova na izborima za Baden-Wurtemberg i 19,5 odsto na glasanju u saveznoj zemlji Rheinland-Pfalz. U oba ova parlamenta je ušla sa po oko deset odsto poslanika više nego što je dobila pet godina ranije.
I na izborima za gradonačelnike i skupštine opština u Bavarskoj i Hesenu, takođe održanim u martu, AfD je skoro pa udvostručila odnosno utrostručila rezultate u odnosu na prethodna glasanja.
U gradovima i opštinama u saveznoj zemlji Bayern, drugoj najmnogoljudnijoj i drugoj po površini u Nemačkoj, Alternativa za Nemačku je postala četvra po snazi sa 12,2 odsto glasova ali samo 0,1 odsto iza SPD-a i 0,1 odsto ispred stranke Slobodnih birača. Freie Wahler se pri tom smatraju još više desno pozicioniranim od bavarske vladajuće CSU. U pokrajini Hessen je AfD izbila na treće mesto sa skoro 15 procenata glasova, ispred Zelenih koji su dobili 14 procenata.
Pri tom su sve ovo bile relativno bogate zapadnonemačke savezne zemlje. Sada, pola godine kasnije, glasa se u istočnonemačkim saveznim zemljama...
... i to najpre za mesec dana u Saksoniji-Anhaltu, jednom od ekonomski i socijalno najugroženijih regiona Nemačke, a 20. septembra i u Meklenburgu Donjoj Pomeraniji i u Berlinu, koji je kao glavni grad istovremeno zasebna savezna zemlja. Iako do izbora u Mecklenburg-Vorpommern i Berlinu ima još mesec i po dana, politikolozi su zabrinuti od kako i u glavnom gradu, koji je do sada smatran liberalno nastrojenim, u istraživanjima javnog mnjenja vodi Alternative fur Deutschland sa oko 19 odsto glasova dok su iza nje sa po oko 18 procenata i CDU i partija Levice a Zeleni i SPD su nešto niže sa oko 16 odnosno 13 procenata podrške. Mek-Pom, kako se popularno skraćeno zove severoistočna savezna zemlja, čak 36 odsto glasova daje AfD-u, a 29 odsto SPD-u, partiji Die Linke 12 a CDU-u 9 odsto. No na konačne rezultate tamo će imati uticaja izbori koji se dve sedmice ranije održavaju u saveznoj zemlji Sachsen Anhalt. Prema anketama koje su do sada sprovedene, na glasanju koje se održava 6. septembra AfD bi mogla da osvoji i apsolutnu većinu u Landtagu, u zavisnosti od toga koliko stranaka ne uspe da pređe 5 odsto i time cenzus za ulazak u parlament. Prema istraživanjima, Alternativa za Nemačku sada ima podršku 41 odsto ispitanika, Hrišćanska Unija 24 procenta, Levica 13 a Socijaldemokrate 7 odsto dok su Savez 90 Zeleni i Savez Sara Vagenkneht sa pet tj. četiri procenta tik oko cenzusa.
Dakle, kada dođe do raspodele poslaničkih mandata, barem na osnovu aktuelnih anketa, AfD bi posle izbora 6. septembra u parlamentu u Magdeburgu mogla da dobije više od polovine mesta i time mogućnost da sama vlada. I to iako je u Saksoniji-Anhaltu, kao i u još četiri savezne zemlje, tamošnji Ured za zaštitu ustava, Landesverfassungsschutz, Alternativu za Nemačku označio kao dokazano ekstremistički-desničarsku partiju koja deluje protiv nemačkog ustavnog poretka.
Uredi za zaštitu ustava nemačkih saveznih zemalja Sachsen-Anhalt, Sachsen, Niedersachsen, Thuringen i Brandenburg – dakle četiri od pet istočnonemačkih - plus po površini najveće zemlje na zapadu – dobili su od tamošnjih ministarstava unutrašnjih poslova nalog, a od sudova potvrdu da treba i mogu obaveštajno da nadziru rad AfD-a jer je ocenjeno da u političkim programima i pre svega u javnim nastupima njenih rukovodilaca ima dovoljno elemenata koji dokazuju da ta stranka deluje na rušenju ustavnog poretka odnosno protiv osnovnih ustavnih principa države.
Protivnici AfD-a u Marlu
Izbori se pri tom sledećeg meseca, osim u Saksoniji Anhaltu, Meklenburgu Donjoj Pomeraniji i Berlinu, održavaju i u Donjoj Saksoniji, i to 13.9. u svim gradovima i opštinama, sa mandatima od pet godina.
Prema anketama u ovoj saveznoj zemlji po oko četvrtina birača podržava CDU i SPD dok AfD ima podršku oko petine ispitanika, dakle uprkos tome što je u međuvremenu zvanično pod merama prismotra unutrašnje službe bezbednosti zbog desničarskog ekstremizma. Kontroverze su prošle sedmice u Donjoj Saksoniji postale još snažnije nakon što su lokalne izborne komisije bile zabranile učešće na izborima nekolicini kandidata na listama Alternative za Nemačku. Sa liste kandidata za skupštinu okruga Lineburg tako je „skinut“ zamenik šefa poslaničke grupe AfD-a u Landtagu, Štefan Bote, uz obrazloženje da se njegovo ime izričito navodi u presudi Upravnog suda kojom je pre dva meseca uredu nemačke unutrašnje obaveštajne službe u Hanoveru dozvoljeno da prati i prisluškuje funkcionere Alternative za Nemačku. Dvojici drugih kandidata AfD-a, koji u medijima važe za radikalne, suprotno očekivanjima nije zabranjeno učešće na lokalnim izborima ali su već ranije sa lista „skinuta“ trojica kandidata dok je provereno ukupno još desetak članova AfD-a ali su ostali na listama.
Da li je takva procedura sporna?
Ova procedura je pri tom apsolutno po zakonu ali je sve više pod udarom kritike kao nedemokratska jer se odluka donosi na osnovu procena službi bezbednosti i služi baš zaštiti bezbednosti svih građana odnosno ustavnog poretka; ali odluku o isključivanju kandidata s liste donose izborne komisije koje su sastavljene isključivo od predstavnika političkih stranaka te na kraju partije koje u Alternativi za Nemačku vide protivnika odlučuju o njenim predstavnicima.
Na nivou čitave Nemačke, pri tom, Alternative fur Deutschland nije zvanično pod prismotrom…
Bundesverfassungsschutz, Savezni ured za zaštitu ustava sa sedištem u Kelnu, podneo je zahtev Upravnom sudu u ovom gradu da mu dozvoli da AfD tretira kao dokazano ekstremnu desnicu tj. da je kao ekstremističku partiju obaveštajno nadzire, dakle prisluškuje i prati njene funkcionere. Sud je – vrlo uprošćeno rečeno, jer je pravna procedura i terminologija mnogo komplikovanija – u prvoj reakciji dao negativan odgovor jer je ukazao da stotine stranica dokaza koje je izneo Ured za zaštitu ustava nisu dovoljne da dokažu da Alternativa za Nemačku deluje ekstremistički.
Zato Bundesverfassungsschutz tretira AfD kao potencijalno ekstremnu, nadgleda ali ne nadzire.
Tako je na nivou čitave Nemačke. Ali u pojedinim saveznim zemljama su odluke o tome da je AfD dokazano ekstremistička jesu donete upravo zbog javnih nastupa njenih regionalnih funkcionera a to što kandidati AfD-a mogu da budu isključeni sa izbornih lista ima veze isključivo sa lokalnim organima vlasti. Naime, kada postanu odbornici ili gradonačelnici, pa članovi gradskih uprava, svi lokalni političari postaju državni činovnici odnosno činovnici u organima lokalne samouprave na određeno vreme tj. za vreme mandata na koji su izabrani. Pošto činovnici u Nemačkoj moraju da deluju u skladu s osnovnim zakonom, izborna komisija ima pravo ili čak obavezu da sa izbora isključi one koji već unapred urušavaju ustavni poredak. Kod kandidata na listama za Landtag ili Bundestag to nije slučaj jer poslanici ne postaju državni činovnici već samo nosioci mandata.
Kongres AfD-a u Marlu, NRW
Nedavno je u ovde u Severnoj Rajni Vestfaliji održan kongres Alternative za Nemačku na kojem je stranka izabrala nosioce izborne liste u ovoj saveznoj zemlji i taj izbor kao i čitav kongres doveo je do žestokih unutrašnjih podela unutar AfD-a pa se čak došlo dotle da je uključen i upravni sud.
Alternative fur Deutschland ubedljivo vodi prema svim istraživanjima javnog mnjenja ne samo u pojedinim saveznim zemljama već i u čitavoj Nemačkoj. Trenutno joj poverenje daje oko 27 do 28 procenata birača, daleko više od CDU-a i CSU-a koje su na oko 22 odsto a za kojima sada slede Zeleni sa oko 14 odsto. SPD i Levica su na po oko 12 procenata dok se blizu pet odsto i time opet pred ulaskom u Bundestag, ukoliko bi se izbori održavali sada, nalaze Liberali, FDP. Ali, AfD je na kongresu u Marlu ovde u Nordrhein Westfalen doživela unutrašnju podelu koja tek može da se odrazi na njene izborne rezultate. U pripremi za izbore koji će se u Severnoj Rajni Vestfaliji održati 25. aprila, AfD je žestoko diskutovala o tome ko treba da se nađe na izglednim prvim pozicijama na izbornoj listi. Na tom kongresu, održanom prošlog meseca, došlo je do razdora između dela stranke okupljenog oko predsednika odbora AfD za Nordrhein Westfalen, koji se smatra vođom umerenog krila, i delegata koji se smatraju radikalnom strujom ali su bliži predsedništvu partije odnosno centrali u Berlinu. Regionalnu pobedu odnelo je umereno krilo ali je zbog bojazni da će se u odluke umešati predsedništvo zatražilo od upravnog suda da zabrani centrali da se meša u odluke odbora. Sud je zahtev odbacio kao neosnovan jer nikakvog mešanja na kraju nije bilo ali je predsedništvo optužilo regionalno rukovodstvo da donosi odluke na štetu partije i zatražilo da do sutra bude prezentovano obrazloženje za prošlomesečne postupke. Nije izvesno da li će dalje stranačke procedure voditi ka disciplinskom postupcima a do izbora za Landtag u Diseldorfu je ostalo još manje od devet meseci. Politikolozi smatraju da je ovaj slučaj ukazao na podelu koja postoji unutar cele AfD: na krilo koje želi da zauzme političku poziciju desno od konzervativnih partija Unije ali u aktuelnom sistemu i na struju koja teži da kompletno izmeni politički sistem.
Da AfD želi da sruši demokratski parlamentarni sistem odnosno da ograniči građanske slobode i principe univerzalne zaštite ljudskog dostojanstva tvrde i politički aktivisti koji traže pokretanje postupka za zabranu delovanja ove partije. O zabrani AfD-a se puno govorilo pre godinu ili dve…
Ta diskusija je ponovo oživela ovih dana jer je jedna grupa od više od hiljadu advokata, koji sebe smatraju aktivistima za zaštitu građanskih prava, potpisala peticiju za pokretanje postupka za zabranu AfD-a a pre toga je jedan naučni institut izneo pravu ocenu da je zabrana neophodna. O zabrani delovanja neke partije mora da odluči Savezni ustavni sud u Karlsrueu i to na tek osnovu odgovarajućeg predloga koji mogu da podnesu savezni parlament ili savezna vlada u Berlinu. U suštini su se do sada već prethodnih godina stranke zastupljene u Bundestagu koje se smatraju levičarskim, dakle i Zeleni i socijaldemokrate i partija Levica, izjašnjavali za pokretanje postupka ali su stranke Hrišćanskih Unija izričito protiv jer veruju da se protiv stavova AfD-a treba boriti u političkoj areni te da bi zabrana najveće opozicione partije urušila poverenje ljudi u demokratiju.
