Pobjeda AfD-a u Saskoj-Anhaltu: što to znači za Njemačku?

Izbori za pokrajnski parlament Saske Anhalta završio je onako kako se već mjesecima očekivalo - uvjerljivom pobjedom desničarske Alternative za Njemačku. Unatoč tome, što za mnoge je velik, i to ne samo u Njemačkoj nego i u inozemstvu. Što pobjeda AfD-a znači za saveznu vladu Friedricha Merza, koji razlozi se navode za povijesni uspjeh AfD-a i kako ova stranka, usprkos činjenici da nije osvojila većinu u parlamentu namjerava sljedećih pet godina vladati ovom istočnonjemačkom pokrajinom.

Kolega Filip Slavković je prikupljao i rezultate i reakcije na jučerašnje izbore za Landtag savezne zemlje Sachsen-Anhalt. Filipe, tokom noći su zvanično proglašeni privremeni konačni rezultati.

Dakle, Nenade, Alternativa za Nemačku (AfD) je osvojila 43,8 odsto glasova i time 39 od ukupno 83 mandata u tzv. pokrajinskom parlamentu Saksonije-Anhalta, čime je rezultat sa prethodnih više nego udvostručila. Na manje od polovine poslanika u odnosu na dosadašnji saziv Landtaga u Magdeburgu pala je Hrišćansko-demokratska unija (CDU) koja je dobila poverenje 17,2 procenta građana odnosno 15 mandata. Po osam poslaničkih mandata osvojile su Socijaldemokratska partija Nemačke (SPD) sa 9,3 odsto glasova, Savez 90 Zeleni sa 8,9 i partija Levica (Linke) sa 8,3 odsto glasova. Pri tom je Levica izgubila skoro dva i po procenta glasova dok su se Zeleni i SPD za nepun jedan odnosno tačno tri procenta poboljšali. U Landtag je ušao Savez Sara Vagenkneht (BSW) koji je osnovan početkom 2024. a sada je u Saksoniji-Anhaltu dobio poverenje 5,3 odsto birača te time pet mandata; dok cenzus od pet odsto nije prešla Stranka slobodnih demokrata (FDP) koja je dobila 2,6 odsto glasova odnosno izgubila gotovo četiri procenta u odnosu na 2021.

Izbori za Landtag održavaju se svakih pet godina a prethodnu vladu te savezne zemlje činile su CDU kao ubedljivo najveća stranka, SPD i kao najmanji partner upravo liberali, koji više neće biti zastupljeni u parlamentu ove savezne zemlje. Predsjednik vlade je 15 godina bio hrišćanski demokrata Reiner Haseloff koji je početkom ove godine otišao u političku penziju pa je rukovodstvo strankom kao i vladom u Magdeburgu preuzeo Sven Šulce. On je sad smijenjen.

Sven Schulze i čitav kabinet ostaju u tzv. tehničkom mandatu do izbora nove vlade, a to bi moglo da potraje. Najpre novi parlament mora da održi tzv. konstitutivnu sednicu na kojoj se potvrđuju mandati svih poslanika i za to postoji rok od 30 dana. Landtag, dakle, mora da se konstituiše do 6. oktobra. Ne postoji, međutim, zakonski rok u kojem vlada može da bude izabrana ali postoje stroga ograničenja onoga što stara vlada može da uradi u tom tehničkom mandatu. Da bi nova vlada bila izabrana neophodno je da za nju glasa najmanje 42 poslanika, što je apsolutna većina. Ukoliko za predloženu novu vladu odnosno predsednika vlade nema dovoljno glasova, u roku od dve sedmice se glasa drugi put i tada je ponovo neophodna apsolutna većina. Ako nova vlada ni tada ne bude izabrana, u trećem pokušaju je dovoljna većina poslanika koji su glasali. To znači da bi u trećem pokušaju bilo dovoljno da se nekoliko poslanika uzdrži od glasanja da bi oni koji nemaju apsolutnu većinu uspeli da ipak izglasaju vladu prostom većinom onih koji su glasali.

Što to znači za samu Sachsen-Anhalt odnosno novu konstelaciju u Landtagu u Magdeburgu?

AfD ima 39 mandata odnosno tri manje od apsolutne većine zbog čega bi trebalo da formira vladu ali to ne može sama. Ni jedna partija, međutim, ne želi da uđe u koaliciju sa AfD-om jer je to stranka koju Služba za zaštitu ustava smatra da je (potvrđeno da je) desno-ekstremistička tj. jer zastupa radikalne političke stavove. I iz same AfD je, s druge strane, poručivano da ta partija želi da vlada samostalno odnosno da bi bila spremna na saradnju sa drugim strankama samo ako bi se one suštinski izmenile i praktično prihvatile politiku AfD-a. CDU, SPD, Zeleni i Levica su još i naglasile da ne bi ni u kakvoj konstelaciji podržale ni manjinsku vladu AfD-a kao i da ne strahuju da bi neki od njihovih poslanika samovoljno mogli da se otrgnu od partije, jer je glasanje tajno, i u odlučujućem trenutku ipak pomognu AfD-u da formira vladu. Da je to malo verovatan scenario govori i činjenica da su samo troje poslanika Levice dobili direktne mandate dok ostali poslanici svih ostalih partija osim AfD-a u parlament ulaze tek preko stranačke liste. Jedino je AfD(-a) dobio brojne direktne mandate, pošto je izborni sistem na glasanju za Landtag bio isti kao i na izborima za Bundestag tj. birači su imali dve liste pa su na jednoj glasali za imena kandidata a na drugoj za političke partije. Od registrovanih nepunih 1,7 miliona birača na izbore je izašlo gotovo 78 odsto.

Na prethodnim izborima u Sachsen-Anhalt izlaznost je bila 60 procenata. Ankete među biračima su pokazale da je velika većina onih koji ranije nisu glasali, a juče jesu, sada izašla na birališta i baš i glasala za Alternativu za Njemačku. Sada se čini da jedina šansa AfD-a da preuzme vlast zapravo leži u podršci iz Saveza Sara Vagenkneht. Osim ako je plan da se ubrzo ide na ponovljene izbore.

Ukoliko ni u trećem glasanju vlada ne bude izabrana, po zakonu se raspisuju novi izbori. To može da bude računica AfD-a: da će u ponovljenom glasanju, za nekoliko meseci, dobiti(la) još nekoliko procenata odnosno makar tri dodatna mandata koja joj nedostaju za apsolutnu većinu. Moguće je ipak da će se BSW u trećem krugu glasanja, ako do njega dođe, jednostavno uzdržati čime bi vlada AfD-a bila izabrana iako ne bi imala regularnu većinu da kasnije donosi zakone. Iz BSW-a su poručili da, za razliku od ostalih stranaka, ne odbijaju u potpunosti saradnju sa AfD-om, jer sa tom partijom dele neke slične stavove, npr. kad je reč o spoljnoj politici a posebno prema Rusiji.

Dakle, jedan scenario bi mogao da bude da Ulrich Siegmund za par mjeseci bude izabran za novog predsjednika vlade Saksonije-Anhalta glasovima svoje AfD uz prećutnu podršku BSW.

Drugi scenario je da se ide na ponovljene izbore. Treći scenario je da se sve ostale partije ujedine kako bi sprečile da AfD dođe na vlast ili dodatno ojača svoje pozicije. To bi značilo da bi CDU bila u koaliciji sa Zelenima i socijaldemokratama uz neki vid kooperacije s Levicom i BSW-om. CDU, naime, odbija saradnju i sa strankama koje smatra ekstremnom levicom pa to umanjuje opcije za formiranje klasičnih koalicija. Manjinska crno-crveno-zelena ili tzv. Kenija-koalicija uz podršku tamno-crvenih i ljubičastih bila bi moguća i to opet možda tek u trećem krugu tako da bi recimo Levica glasala za Svena Šulcea kao predsednika vlade dok bi se BSW uzdržala od glasanja. Jer, u zbiru, CDU i SPD i Zeleni imaju samo 31 mandat pa tek uz poslanike Levice imaju 39 odnosno isti broj mandata kao AfD. Zato mogućoj Kenija-koaliciji ne bi bila dovoljna čak ni BSW unutar vlade.

Ali u susjednoj istočnonjemačkoj saveznoj zemlji Thüringen upravo se praktično raspada slična koalicija zvana kupina, jer je čine crni s crvenima i ljubičastim, poslije godinu i po dana na vlasti.

U Tiringiji su se krajem 2024. CDU i SPD dogovorili s BSW-om da formiraju tzv. kupina-koaliciju koja je imala tačno polovinu poslanika, pa u parlamentu u Erfurtu mora da se oslanja na podršku Levice. Zbog unutrašnjih sukoba i neslaganja s vrhom stranke u Berlinu, poslanička grupa BSW u Tiringiji se međutim prošle sedmice podelila odnosno većina poslanika, uključujući i ministre u vladi ove savezne zemlje, je izašla iz stranke i upravo danas osnovala svoju novu partiju Tiringija Pošteno (Thüringen Gerecht). To znači i da je vlada u Erfurtu postala istinski manjinska a uz sve to je njen predsednik i šef tirinškog CDU-a, Mario Fogt, pretrpeo političku štetu jer je Univerzitet u Hemnicu ocenio da je njegova doktorska disertacija bila plagijat i oduzeo mu titulu doktora.

Puno je uzbuđenja na političkoj sceni na istoku Njemačke a za dvije nedjelje se održavaju i izbori za parlamente saveznih zemalja Mecklenburg-Vorpommern i Berlin, koji je i glavni grad i Bundesland.

U Meklenburgu Donjoj Pomeraniji prema poslednjim istraživanjima javnog mnjenja AfD može da računa na više od trećine glasova birača ali bi tamo i SPD mogla da dobije jednu trećinu glasova dok bi Levica imala nešto više a CDU nešto manje od deset procenata. To bi značilo da bi AfD u Šverinu postala najjača partija ali bi crveno-crvena koalicija nastavila da vlada, možda uz Zelene ukoliko uspeju da uđu u parlament. U Berlinu je trenutno vladajuća CDU i po anketama još prva sa 20 odsto glasova poverenja dok su Levica i AfD sa samo po jednim procentom iza na drugom i trećem mestu dok SPD i Zeleni imaju po 15 odsto podrške. Još nije jasno kako će signali od juče iz Saksonije-Anhalta možda da se odraze na predstojeća glasanja u „Mek-Pomu“ i u prestonici.

Na nivou čitave Njemačke tj. u saveznoj vladi u Berlinu te u Bundestagu ishod izbora u Sachsen-Anhaltu izazvao je politički zemljotres. Da li postoje neke najave pouka koje su iz toga izvučene?

Poruke koje stižu su očekivano različite. Vrh AfD-a je uveren da iz Magdeburga kreće, kako oni to zovu, talas promena u čitavoj Nemačkoj i tvrde da je aktuelna savezna vlada izgubila poverenje. U CDU-u su se neposredno nakon izborne večeri čuli prvi glasovi koji su pozvali na unutrašnje promene u partiji odnosno smenu kancelara Fridriha Merca. Brojna istraživanja među biračima su naime pokazala da su osnovni razlog za prelivanje glasova, pored ostalog i iz CDU-a, ka AfD-u bili nezadovoljstvo radom savezne vlade i konkretno želja da se kazni politika kancelara Merca. Vrh Hrišćansko-demokratske unije, međutim, jutros je istakao da Friedrich Merz nije tema kao ni da koalicioni partner, SPD, ne bi smeo da krene u preispitivanje mera koje su na saveznom nivou već usvojene. Tu se prevashodno misli na reforme u oblasti zdravstvenog i penzionog osiguranja koje su poslednjih meseci izazvale buru nezadovoljstva u nemačkoj javnosti. Socijaldemokrate su ipak upravo iskoristile politički potres u Magdeburgu da napomenu da treba ublažiti neke od oštrih mera iz oblasti socijalne zaštite kako bi se ublažio ovaj politički gnev širokog sloja birača. A u drugim partijama koje su u Bundestagu u opoziciji, Zelenim i Levici, rezultat izbora u Saksoniji Anhaltu izazvao je zabrinutost za budućnost demokratije u čitavoj Nemačkoj, zbog jačanja AfD-a pa i one, naravno, traže promenu političkog kursa vlade Fridriha Merca. Savez Sara Vagenkneht se takođe oseća ojačanim jučerašnjim glasanjem jer je prešao cenzus. BSW je još na saveznim izborima pre godinu i po dana za samo par hiljada glasova ostao izvan Bundestaga a zahtev ove partije da glasovi budu ponovo prebrojani ostale stranke u saveznom parlamentu nisu odobrile.

Rezultat izbora u Saskoj Anhaltu nije samo odjeknuo diljem Njemačke nego i izvan njezinih granica. Kada su mediji u pitanju većina njih ističe činjenicu da se radi o prvoj desničarskoj vladi u nekoj njemačkoj saveznoj pokrajini od završetka Drugog svjetskog rata.

Tako i New York Times piše da bi izbori mogli iznjedriti prvu krajnje desnu pokrajinsku vladu od kraja nacističkog razdoblja.

Francuski Le Monde bilježi da je AfD u pet godina ojačao za više od 20 bodova, što opisuje kao rast bez presedana. Francuski dnevnik prepričava i program Ulricha Siegmunda za prvih sto dana: ubrzane deportacije, radna obveza za azilante, odvojeni razredi za djecu azilanata i zabrana zastava duginih boja u školama.

Britanski BBC ukazuje na to da unutarnja obavještajna služba AfD u Saskoj-Anhaltu klasificira kao desno ekstremističku, što Siegmund odbacuje. Financial Times rezultat čita prije svega kao lom dosadašnje strategije "protupožarnog zida" i upozorava da bi pobjeda mogla imati signalni učinak i izvan pokrajine.

No nisu samo reagirali mediji nego i političari koji inače rijetko kada komentiraju izbore u drugim zemljama. Najoštriji je bio poljski premijer Donald Tusk.

"U Poljskoj se trijumfu AfD-a u Njemačkoj mogu radovati samo idioti ili izdajnici", napisao je na X-u u izbornoj večeri, dodavši kako se najviše tih, kako ih je nazvao, idiota, okupilo u desničarskim oporbenim strankama Konfederacija i PiS. Objava je odmah postala okidač novog političkog spora u Poljskoj; ranije je Jacek Wilk iz Konfederacije uspjeh njemačke desnice komentirao riječima "Nijemci se bude".

U susjednoj Češkoj desničarski predsjednik parlamenta Tomio Okamura čestitao je AfD-u na javnoj televiziji ČT i izrazio nadu da će stranka ući u novu vladajuću koaliciju.

Bivši češki ministar unutarnjih poslova Vít Rakušan (STAN) upozorio je pak da pobjeda pokazuje koliko je opasno kada demokrati populistima prepuste teme poput migracija, i da umjesto pukog zgražanja nad uspjehom "otvoreno proruskih ekstremista" treba ponuditi vlastita rješenja.

I inače je najviše reagirala europska desnica. Talijanski vicepremijer Matteo Salvini (Lega) čestitao je na poražavajućem uspjehu" koji je, kaže, šamar ljevici; austrijski političar Herbert Kickl i predsjednik desničarske (FPÖ) proglasio je kraj "protupožarnog zida" — birači, tvrdi, nisu izglasali samo AfD, nego su odglasali cijelu frontu sistemskih stranaka.

Bivši mađarski premijer Viktor Orbán napisao je "Velika (izborna) noć za Njemačku i Europu!", uz poruku "Zavežite pojaseve. Ovo je tek početak!". Španjolski čelnik Voxa Santiago Abascal, ujedno predsjednik pokreta Patriots for Europe, čestitao je Weidel i Siegmundu na rezultatu koji znači "veliku nadu za Njemačku i Europu".

Medijski je najviše odjeknula reakcija najbogatijeg čovjeka na svijetu. Elon Musk je komentirao s "gut gemacht" (dobro odrađeno), na što mu je Siegmund odmah zahvalio na podršci i ponudio "snažnu i konstruktivnu suradnju" ako preuzmu odgovornost. Donald Trump podijelio je snimku zaslona rezultata na mreži Truth Social bez komentara.

U Francuskoj je također reagirala oporba ali s lijevog krila. Čelnik francuske LFI Jean-Luc Mélenchon nazvao je pobjedu katastrofom — "krajnja desnica se vratila u Njemačku" — i poručio da je u tim okolnostima njemački plan izgradnje najveće europske konvencionalne vojske za Francusku neprihvatljiv.

U Njemačkoj je predsjednik Središnjeg vijeća Židova Josef Schuster izrazio zabrinutost i kazao kako odgovornost za rezultat snose oni koji su glasali za AfD.

AfD je odnio povijesnu pobjedu na pokrajinskim izborima u Saskoj-Anhaltu, iako još nije jasno s kim će i kako (će) vladati. I iako se radi o relativno maloj saveznoj pokrajini, dalekosežne implikacije po izbore u Berlinu i Mecklenburgu Zapadnom Pomorju ovog mjeseca ali i na saveznu politiku, bi mogle biti velike.